Kısa cevap: ikisi birbirinin alternatifi değil, birbirinin tamamlayıcısı. Devlet emekliliği ömür boyu ödeme ve asgari bir güvence sunar; özel emeklilik sistemi ise biriktirdiğiniz kadarını, yatırım getirisiyle birlikte size geri verir. Ben yıllarca "hangisi daha kazançlı" sorusunun cevabını tek bir tabloda aradım; sonunda anladım ki cevap kişinin prim geçmişine, çalışma biçimine ve kaç yıl vakti olduğuna göre değişiyor. Genç ve uzun vadesi olan biri için OES'in bileşik getirisi öne geçebilir; prim günü yüksek, düzenli sigortalı biri içinse devlet emekliliğinin ömür boyu ödemesi matematiksel olarak zor yenilir.
Devlet emekliliği bir dayanışma sistemidir. Bugün çalışanların ödediği primler, bugünkü emeklilere aktarılır. Sizin adınıza kenara ayrılmış, isminizi taşıyan bir hesap yoktur; onun yerine prim gün sayınız, kazanç ortalamanız ve yaş koşulunuz üzerinden hesaplanan bir hak vardır. Bu hakkın en büyük avantajı, ölene kadar ödenmesi ve genelde eş–çocuk için devam eden bir hak doğurmasıdır.
OES ise bir birikim sistemidir. Yatırdığınız katkı payı sizin adınıza açılan hesapta fonlarda değerlendirilir. Ne kadar yatırırsanız, fon ne kadar getiri sağlarsa, kesintiler ne kadar düşükse o kadar birikim toplarsınız. Kimse size "şu kadar alacaksın" demez; sistemin sonunda elinizde bir toplam bakiye olur. Bu bakiyeyi toptan alabilir ya da düzenli ödemeye çevirebilirsiniz.
| Kriter | Devlet emekliliği | Özel emeklilik (OES) |
|---|---|---|
| Katılım | Çalışıyorsanız zorunlu | Gönüllü katkıya dayalı |
| Ödeme süresi | Ömür boyu | Birikim tükenene kadar (ya da yıllık gelir sigortasına çevrilirse ömür boyu) |
| Miktarı belirleyen | Prim günü, kazanç ortalaması, yaş | Katkı tutarı, süre, fon getirisi, kesintiler |
| Enflasyona karşı | Dönemsel artışlarla korunmaya çalışılır | Fon tercihine bağlı, garanti yok |
| Miras/devir | Hak sahiplerine aylık bağlanabilir | Birikim doğrudan mirasçıya geçer |
| Erken çıkış | Mümkün değil | Mümkün, ama teşvik ve vergi avantajı kaybı olur |
| Risk kimde | Devlette (mevzuat riski sizde) | Tamamen sizde |
OES'te 10 yıl ile 25 yıl arasındaki fark, yatırdığınız parada değil getirinin getirisinde. 30'lu yaşların başındayken küçük ama düzenli bir katkı, 50 yaşında başlayan yüksek katkıdan daha iyi sonuç verebiliyor. Bu yüzden "az para, ne işe yarar" diye ertelemek bana pahalıya geldi. Ne kadar biriktirmeniz gerektiğini hesaplarken önce hedef aylık geliri belirleyip geriye doğru gitmek en sağlıklısı.
Sigortasız çalışılan dönemler, uzun kesintiler, kendi işini kurup primi düşük gösterme alışkanlığı… Bunların bedeli emeklilikte tek kalemde çıkıyor. Ben prim dökümümü ilk kez ciddi ciddi kontrol ettiğimde eksik ay olduğunu gördüm ve borçlanma seçeneklerine bakmak zorunda kaldım. Prim geçmişinizi düzenli kontrol etmek, OES'te fon seçmekten daha yüksek getirili bir iş olabilir.
OES'te fon işletim kesintisi, giriş kesintisi ve varsa yönetim gideri birikimi yıllar içinde ciddi biçimde tırpanlar. İki farklı sağlayıcının aynı fon kategorisinde farklı kesinti uyguladığını görünce hesabımı taşıdım. Buna karşılık sistemde kalma süresine bağlı vergi avantajı, sabırlı olanı açıkça ödüllendiriyor; emeklilik ödülü planlarının vergi tarafını okumadan sözleşme imzalamak en sık yapılan hata.